Umowy w międzynarodowym obrocie gospodarczym to porozumienia zawierane między podmiotami z różnych państw, regulujące zasady ich handlu i współpracy w sferze gospodarczej. Mogą dotyczyć one różnych rodzajów umów, np. umowy leasingu, umowy o pracę, umowy agencyjnej, dystrybucji, sprzedaży. Umowy te mogą obejmować tzw. umowy joint venture, czy też umowy sprzedaży produktów pomiędzy spółką matką i jej spółką córką lub oddziałem.
Zasadą jest, że strony umów w międzynarodowym obrocie muszą podać pod rozwagę wiele kwestii — tak, jakby zawierały umowę krajową z podmiotami z tego samego państwa. Ponieważ jednak strony takiej umowy stosują różne systemy prawne, zasady biznesowe oraz język, dodatkowe postanowienia powinny zostać wprowadzone do umowy, takie jak:
(1) wybór języka,
(2) warunki płatności,
(3) klauzula siły wyższej („force majeure”),
(4) zgoda instytucji rządowych,
(5) wybór prawa.
Ad. (1) Wybór języka do sporządzenia umowy jest z reguły zdeterminowany językiem, w jakim strony negocjują jej zapisy. Z reguły są one prowadzone w języku angielskim i taki właśnie język jest językiem potwierdzenia umowy, później podpisanej przez strony. Jest to istotne przy interpretacji jej zapisów w przypadku powstania sporu. Jeżeli umowa sporządzona jest także w innych wersjach językowych, np. polskim i francuskim/niemieckim, wtedy konieczne jest dodanie klauzuli w umowie, która wersja językowa ma pierwszeństwo w przypadku różnic, ponieważ podczas tłumaczenia jej zapisów może dojść do zmiany sensu i zakresu pewnych pojęć.
Wybór języka umowy ma wpływ na wybór sądu. Sądy powszechne w krajach europejskich stosują zazwyczaj ich rodzimy język do rozstrzygnięcia sporu powstałego na bazie umowy, np. negocjowanej i sporządzonej w języku angielskim. W takim razie konieczne jest tłumaczenie całej dokumentacji przez tłumacza przysięgłego na dany język, co jest z reguły związane z dużymi kosztami, jest czasochłonne i nie ma do końca pewności, czy dany tłumacz odda wiernie sens konkretnego zapisu, co może rodzić później trudności w ramach wykładni jej zapisów.
W niektórych krajach europejskich, jak w Niemczech czy też we Francji, zostały utworzone specjalne izby przy sądach gospodarczych, których sędziowie znają język angielski i całe postępowanie prowadzone jest po angielsku, co ułatwia znacznie stronom procedowanie (por. np. Izby Sądu Krajowego/Landgericht w Hamburgu i Frankfurcie nad Menem w Niemczech oraz międzynarodowa izba przy sądzie gospodarczym w Paryżu – The International Chamber of the Paris Commercial Court). W Polsce brak jest w dalszym ciągu takich izb przy sądach rejonowych lub sądach okręgowych. W przypadku podmiotów z Polski nie wolno też zapominać o ustawie z dn. 7 października 1999 r. o języku polskim w obrocie z udziałem konsumentów oraz przy wykonywaniu przepisów z zakresu prawa pracy.
Ad. (2) Zapis umowy dotyczący ceny i warunków jej zapłaty jest powszechny w wielu umowach. Jest on przede wszystkim ważny, aby określić rodzaj waluty, w której płatności będą realizowane. W krajach strefy EU zapisy na płatność w euro tytułem przelewu zazwyczaj nie budzą wątpliwości. W przypadku płatności realizowanych w złotych polskich (PLN) konieczne jest uprzednie zadbanie i sprawdzenie, czy bank beneficjenta będzie w stanie przyjmować i akceptować płatności bezpośrednio w PLN, a jeżeli nie, konieczne będzie przewalutowanie środków przez płacącego po ustalonym w umowie kursie EUR/PLN lub według kursu np. Narodowego Banku Polskiego.
Przy realizacji płatności ważne jest też dokładne opisanie tytułu zapłaty, wpisanie danych beneficjenta, jego banku oraz podanie IBAN i SWIFT. Poza strefą EU transfery środków w ramach realizacji danej umowy mogą podlegać dalszym ograniczeniom ze względu na obecną sytuację na Ukrainie czy też na Bliskim Wschodzie (np. Iran). Również tutaj konieczna jest weryfikacja, czy płatność w EUR czy USD będzie w ogóle respektowana, a jeżeli tak – to w jakich wysokościach. Konieczna jest też konsultacja z pracownikiem rodzimego banku o warunkach transferu/otrzymywania środków do/z krajów poza strefą euro.
Przy jednorazowych płatnościach problem np. wzrostu cen materiałów budowlanych do produkcji czy usług nie będzie problematyzowany w umowie. Jeżeli jednak zobowiązanie będzie wykonywane przez dłuższy okres, np. kilku lat, wtedy ważne jest wprowadzenie do umowy tzw. klauzuli waloryzacji ceny (ang. Price Adjustment Clause), która będzie przewidywała mechanizm dopasowania ceny do określonych warunków rynkowych przy uwzględnieniu różnych indykatorów, np. wskaźnika wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) w Polsce czy Indice des Prix à la Consommation (IPC) we Francji.
Ad. (3) Tzw. klauzula siły wyższej („force majeure”) jest często wpisywana do umów w międzynarodowym obrocie, których wykonanie jest przeciągnięte w czasie, np. umowy dostawy gazu, ropy czy umowy transportowe. Jej zapisy mają znaczenie w szczególności w czasach politycznej niepewności (konflikty zbrojne, rewolucje, strajki, inflacja, dewaluacja pieniądza), ale mają zastosowanie także w przypadku wystąpienia klęsk żywiołowych jak powódź, trzęsienie ziemi, susza czy pandemia.
W przypadku wystąpienia przesłanek strona umowy, która jest zobowiązana do wykonania określonego świadczenia, np. dostawy ropy, będzie zwolniona z tego obowiązku przez okres utrzymywania się sytuacji „force majeure”, jeżeli udowodni, że przesłanki były poza jej kontrolą, nie do przewidzenia i nieusuwalne tradycyjnymi środkami. W takim wypadku strona powołująca się na siłę wyższą będzie zwolniona całkowicie lub częściowo z wykonania świadczenia na okres trwania zdarzenia. Klauzule takie należy jednak ocenić z ostrożnością, szczególnie w aspekcie prawa kraju, które będzie miało zastosowanie do umowy. Np. prawo angielskie (common law) nie uznaje zasady force majeure w takim zakresie jak systemy prawa cywilnego (civil law doctrine) innych krajów europejskich, jak np. Francja. Każda klauzula „force majeure” w Anglii podlega szczegółowej, restryktywnej analizie sądów, dlatego warto zadbać o jej precyzyjne sformułowanie, by uniknąć wątpliwości.
Ad. (4) Klauzula zatwierdzenia („Government Approval Clause”) oznacza zapis w umowie, który uzależnia jej wejście w życie lub skuteczność od uzyskania zgody lub zatwierdzenia przez odpowiednie organy rządowe. W praktyce klauzula ta zabezpiecza interesy stron, dając im możliwość wycofania się z transakcji, jeśli wymagane zatwierdzenie nie zostanie uzyskane. Często stosowana jest w umowach dotyczących projektów infrastrukturalnych, transakcji nieruchomościowych lub innych umów wymagających zgody władz publicznych.
W Polsce obowiązuje ustawa z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców – obywatele i przedsiębiorcy spoza UE, np. Wielkiej Brytanii, w przypadku zamiaru nabycia nieruchomości na terytorium Polski bądź udziałów lub akcji w spółkach będących właścicielami nieruchomości w Polsce, powinni ubiegać się o zezwolenie ministra spraw wewnętrznych i administracji na zasadach ogólnych przewidzianych w ustawie, chyba że spełnią przesłanki zwalniające z obowiązku uzyskania zezwolenia (art. 8 ust. 1–3). We Francji konieczne jest uzyskanie zezwolenia rządu dla niektórych działalności finansowych ustalonych przez Autorité des Marchés Financiers (AMF).
W przypadku wprowadzenia „klauzuli zatwierdzenia” ważne jest precyzyjne określenie, która ze stron i w jakim terminie jest zobowiązana do uzyskania wymaganego zezwolenia.
Ad. (5) Zgodnie z zasadą wolności umów strony mają prawo wyboru prawa, które będzie miało zastosowanie do ich umowy. Potwierdza to art. 3 ust. 1 zd. 1 rozporządzenia Rzym I (WE nr 593/2008), regulującego kwestie prawa właściwego dla zobowiązań umownych w Unii Europejskiej. Określa ono, które prawo państwa członkowskiego ma zastosowanie do umów w sprawach cywilnych i handlowych, gdy występuje element transgraniczny.
W przypadku braku wyboru prawa mają zastosowanie przepisy Rzym I, a w szczególności Konwencja Wiedeńska z 1980 r. (Konwencja ONZ o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów), o ile strony jej nie wyłączą. Konwencja dotyczy międzynarodowej sprzedaży towarów i określa zasady zawierania oraz wykonywania takich umów. Ma zastosowanie, gdy obie strony mają siedziby w różnych państwach, które ratyfikowały konwencję. Konwencja Wiedeńska jest częścią porządku prawnego UE, lecz ogranicza się do umów sprzedaży towarów. W pozostałych przypadkach, gdy umowa nie jest umową sprzedaży towarów, stosuje się regulacje Rzym I. Należy podnieść w tym miejscu, że zarówno Polska, jak i Francja są sygnatariuszami Konwencji Wiedeńskiej – Polska przystąpiła do niej 23 maja 1969 r., a Francja 6 sierpnia 1980 r.
