Nabywanie własnych udziałów /akcji przez spółki kapitałowe jak spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna podlega znacznym ograniczeniom w Kodeksie Spółek Handlowych. Co do zasady nabywanie (lub przejmowanie w zastaw) własnych udziałów albo akcji jest niedozwolone. Zakres zakazów jest szerszy w odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, zaś w przypadku spółki akcyjnej funkcjonuje stosunkowo szeroki katalog przypadków, w których nabywanie akcji własnych jest dopuszczalne.
Ustawodawca zdecydował się na utrzymanie generalnego zakazu nabywania własnych akcji przez spółkę w spółce akcyjnej wyrażonego wprost w art. 362 § 1 zdanie 1 k.s.h. Katalog wyjątków, zawarty w zdaniu drugim wskazanego przepisu, został jednak znacznie rozszerzony w odróżnieniu do regulacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością kodeksu spółek handlowych. Zakaz ten nie dotyczy m.in.: 1) nabycia akcji w celu zapobieżenia bezpośrednio zagrażającej spółce poważnej szkodzie (art. 362 § 1 pkt 1 k.s.h.); 2) nabycia akcji, które mają być zaoferowane do nabycia pracownikom lub osobom, które były zatrudnione w spółce lub spółce z nią powiązanej przez okres co najmniej trzech lat (art. 362 § 1 pkt 2 k.s.h.); 3) spółki publicznej, nabywającej akcje w celu wypełnienia zobowiązań wynikających z instrumentów dłużnych zamiennych na akcje (art. 362 § 1 pkt 2a k.s.h.); 4) nabycia akcji w drodze sukcesji uniwersalnej (art. 362 § 1 pkt 3 k.s.h.).
W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością normy Kodeksu Spółek Handlowych stanowią, że spółka nie może obejmować lub nabywać własnych udziałów (art. 200 § 1 k.s.h.). Wyjątki od reguły mają miejsce np. w przypadku nabycie udziałów w toku egzekucji lub celem ich umorzenia.
Podczas gdy nabywanie własnych udziałów /akcji w spółkach kapitałowych jest jedynie ustawowo przewidzianych w określonych enumeratywnie wymienionych przypadkach, nie było do tej pory głębszych analiz w piśmiennictwie, czy takowa sytuacja może być dopuszczalna w ramach struktury spółek osobowych na gruncie regulacji kodeksu spółek handlowych w odniesieniu do nabywania praw i obowiązków wspólnika przez spółkę osobową. Brak analiz i rozważań w tym kierunku wynika przypuszczalnie z tego, że spółki osobowe jak spółka jawna, czy spółka komandytowa są postrzegane jako osobowe formy prawne, dla których konstytucyjnym elementem jest osobowe (obligacyjne) powiązanie wspólników w który decydującymi są elementy zaufania i personalnych powiązań.
Spór toczący się w doktrynie, czy spółki osobowe mają zdolność prawną, został rozstrzygnięty ostatecznie poprzez regulację art. 8 k.s.h., z którego wynika, że spółki osobowe mają przyznaną normatywnie zdolność prawną do działania w obrocie gospodarczym a analiza tego przepisu prowadzi do dalszego wniosku, że spółki osobowe są skierowane na prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną firmą. Ten rozwój w kierunku prawnej samodzielności (niezależności) spółek osobowych w zakresie ich zdolności do podejmowania czynności prawnych nie może być dzisiaj już kwestionowany i dyferencjacja pomiędzy osobą prawną, i ułomną osobą prawną w odniesieniu do spółek osobowych ulega dzisiaj już zatarciu.
Polska koncepcja spółek kapitałowych oparta jest na rozróżnieniu pomiędzy spółką z jednej strony i jej wspólnikami z drugiej strony. Nabywca udziałów lub akcji staje się w wyniku tej transakcji udziałowcem w spółce, wstępuje w jej strukturę organizacyjną i przysługują mu prawa ale także obowiązki w charakterze jej wspólnika. Partycypuje w działaniach spółki poprzez jej organy w ramach zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia akcjonariuszy. W tym miejscu widoczne jest więc rozróżnienie pomiędzy sferą spółki jako odrębnego podmiotu i wspólnikami, przy jedocześnie połączenie tych dwóch
Zagadnienie nabywania własnych akcji/udziałów spółki kapitałowej prowadzi w konsekwencji do sytuacji, w której udziałowcy/akcjonariusze oraz spółka stoją naprzeciwko siebie jako wierzyciele i dłużnicy. Jeżeli dłużnik staje się jednocześnie wierzycielem tego samego roszczenia wówczas zgodnie z zasadami prawa zobowiązań, roszczenia ulegają w ramach konfuzji wygaśnięciu. O ile nabywanie własnych akcji /udziałów w spółkach kapitałowych jest związane z nabywaniem członkostwa w spółce, wówczas nabycie własnych udziałów ma daleko idące konsekwencje. Wraz z objęciem uczestnictwa w spółce, powstają między innymi obowiązek wniesienia wkładu na kapitał względnie dalsze dopłaty na kapitał. Prawa do dywidendy i prawa w fazie likwidacji muszą ulec zgodnie z zasadami konfuzji wygaszeniu, w przeciwnym wypadku spółka jako właściciel własnych udziałów byłaby jedocześnie wierzycielem i dłużnikiem. Z chwilą wygaszenia najważniejszych części praw udziałowych w spółce prawo uczestnictwa nie tylko pod względem materialnym, ale w całości należałoby uznać za unicestwione. Taka konkluzja jest jednak sprzeczna z wolą ustawodawcy, który dopuszcza do co zasady istnienie udziałów własnych oraz interes wspólników spółki i zarządu w ich utrzymaniu i ponownej ich odsprzedaży/oferowaniu osobom trzecim przy zachowaniu praw członkowskich i samych udziałów. Należy zgodzić się w konsekwencji z przedstawicielami międzynarodowej doktryny, że prawa członkowskie powstałe w wyniku przejęcia udziałów lub akcji pozostają w fazie „spoczynku” podczas ich posiadania przez spółkę. Prawo pozostające w „spoczynku” do momentu jego wykonania aż do chwili jego przejęcia przez osobą trzecią jest chronione przed jego możliwą utratą w wyniku konfuzji. Osoby trzecie po nabyciu takiego udziału/akcji od spółki uzyskują udział wraz należącymi do niego prawami w stanie, który istniał przed jego przejęciem przez spółkę. Powyższe odnosi się także do wszelkich obciążeń (np. prawa zastawu) w ramach przejmowanych udziałów i związanych z tymi obowiązkami.
Powracając na grunt regulacji spółek osobowych art. 10 § 1 k.s.h. stanowi, że ogół praw i obowiązków spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę tylko wówczas, gdy umowa spółki tak stanowi. Przepis realizuje tym samy ideę niezależności spółki osobowej od jej wspólników. Prawa i obowiązki wspólnika zostają przeniesione na spółkę osobową, którą do momentu ich dalszego przeniesienia na inną osobą trzecią dysponuje konkretną wartością.
Nie ma żadnych ograniczeń w przenoszeniu /nabywaniu praw i obowiązków w analogii do przepisów art. 200 k.s.h. i 362 § 1 k.s.h. w przepisach o spółkach osobowych w kodeksie spółek handlowych już ze względu na brak konieczności ochrony majątku spółki przy osobistej odpowiedzialność wspólników z tym jednak ograniczeniem, że w spółce osobowej musiałby pozostać obok majątku spółki również majątek przynajmniej jednego wspólnika celem ochrony praw i interesów wierzycieli w przypadku nabycia praw i obowiązków wspólnika przez samą spółkę. Z momentem wystąpienia ostatniego wspólnika spółka powinna zostać zlikwidowana. Do momenty dalszego przeniesienia praw i obowiązków wspólnika na osobę trzecią, wykonywanie praw i obowiązków powinno zostać „zawieszone”.
Posiadanie własnych praw o obowiązków wspólnika przez spółkę osobową może być postrzegane jako środek umożliwiający spółce lepsze i efektywne reagowanie na kierunki rozwoju i zachowania na rynku. Przykładowo, obciążenie praw i obowiązków wspólnika, który zamierza wyjść ze spółki może być dalej utrzymane, co może być z korzyścią dla wierzycieli spółki lub/ i możliwość odsprzedaży (przeniesienia) tych praw/obowiązków na osobę trzecią. Nabycie praw i obowiązków należałoby jednak dostosować do charaktery każdej ze spółek osobowych z pewnymi ograniczeniami wynikającymi z ich charakteru prawnego. Tak. np. nabycie praw i obowiązków komplementariusza przez spółkę w spółce komandytowej nie powinno być do zasady dopuszczalne. Nabycie praw i obowiązków wspólnika przez samą spółkę powinno być dalej wykazane w KRS i w drodze analogii do regulacji art.363 § 6 k.s.h. umieszczone w bilansie w osobnej pozycji aktywów, celem zachowania transparentności i przejrzystości w strukturze spółki.
Reasumując należy podnieść, że konieczne byłoby wprowadzenie nowych przepisów w kodeksie spółek handlowych regulujących kwestie zakresu nabywania praw i obowiązków własnych wspólników przez same spółki uwzględniające charakter każdej ze spółek osobowych.
